Terwijl de totale afzet van gewasbeschermingsmiddelen afneemt, blijkt het gebruik van PFAS-pesticiden in de Nederlandse landbouw de afgelopen jaren juist toe te nemen. Ook enkele hulpstoffen zijn een PFAS-verbinding. Afbraakproducten van de PFAS-pesticiden zijn voor een aanzienlijk deel zelf ook nog een PFAS-verbinding. Op verzoek van zeven provincies en Vewin (Vereniging van waterbedrijven in Nederland) heeft CLM onderzoek uitgevoerd naar het gebruik van PFAS-pesticiden in verschillende teelten en provincies en naar de risico’s voor grondwater en bodem. Beperkt beschikbare data en literatuur bevestigen de zorgen dat ongewenste verspreiding van PFAS-pesticiden naar grondwater en bodem plaatsvindt.
Zeer zorgwekkende stoffen
Per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) zijn door mensen gemaakte ketens van koolstof- en fluoratomen die voor diverse toepassingen worden gebruikt. Sinds begin jaren ’90 zijn er PFAS-pesticiden toegelaten in de Nederlandse land- en tuinbouw. De ketens van PFAS-pesticiden zijn relatief kort en uitgesloten van het Europese PFAS-restrictievoorstel, maar zijn sinds eind 2024 wel aangemerkt als Zeer Zorgwekkende Stoffen vanwege de risico’s voor mens en milieu.
25 PFAS-pesticiden in 115 middelen
In 2025 zijn er 25 PFAS-pesticiden toegelaten, waaronder tien fungiciden, acht herbiciden en zeven insecticiden. In totaal zijn er 115 middelen op de markt die deze 25 PFAS-pesticiden bevatten. Een overzicht daarvan is te vinden via de website van CLM.
Toenemende afzet en gebruik in gewassen en provincies
Vanaf 2021 is er een sterke stijging te zien in de afzet van PFAS-pesticiden van ca. 150.000 kg (periode 2010-2020) tot ruim 250.000 kg in 2023. De grootste afzet van PFAS-pesticiden betreft de groep van fungiciden. Daar doet zich ook de sterkste stijging van de afzet voor.
PFAS-pesticiden worden het meest gebruikt in akkerbouwgewassen (aardappelen, suikerbieten, snijmaïs en wintertarwe) en in de bollenteelt (lelies en tulpen). Provincies hebben in uiteenlopende mate te maken met het gebruik van PFAS-pesticiden, afhankelijk van de mate waarin dergelijke gewassen worden geteeld.
Afbraakproducten van PFAS-pesticiden vaak ook nog een PFAS
In bodem en water vindt afbraak plaats van de PFAS-pesticiden en worden metabolieten gevormd. Stapsgewijs breekt het molecuul verder af en vormen zich vanuit de metabolieten ook weer nieuwe metabolieten. Vanuit de 25 momenteel toegelaten PFAS-pesticiden blijken minstens 134 metabolieten gevormd te kunnen worden, waarvan 75% zelf ook nog een PFAS is. De bekendste daarvan is TFA (Trifluorazijnzuur).
Risico voor grondwater als bron voor drinkwater
Analyse van data van het grondwatermeetnet van de provincies laat zien dat meetfrequentie en gemeten PFAS-pesticiden en metabolieten onderling verschillen. In 2024 zijn slechts zes van de 25 PFAS-pesticiden geanalyseerd. Vijf van deze zes PFAS-pesticiden zijn in het grondwater aangetroffen, op een tiental punten in Nederland boven de drinkwaternorm van 0,1 ug/l. Op deze punten zijn tevens verhoogde concentraties van de metaboliet TFA geconstateerd en is sprake van teelt van gewassen met PFAS-pesticiden gebruik. TFA komt in alle provincies op een groot aantal meetpunten in verhoogde concentraties in het grondwater voor. Dit komt overeen met de bevindingen in onderzoeken in Duitsland, Denemarken en Utrecht. De monitoringsdata wijzen op een verontreiniging van het grondwater met PFAS-pesticiden en TFA. Voor gebruik van grondwater als bron van drinkwater is een aanpak gewenst om verdere verontreiniging te voorkomen.
Concluderend
Tot voor kort was er in Nederland nog weinig bekend over PFAS-pesticiden. Deze studie geeft inzicht in welke PFAS-pesticiden zijn toegelaten en welke afzet plaats vindt. Het gebruik van PFAS-pesticiden is afgelopen drie jaar sterk toegenomen. Informatie over de impact van het gebruik van deze middelen is nog onvolledig. De meetpakketten in grondwater zijn incompleet en bodemmetingen zijn beperkt. De beschikbare data en literatuur die in deze studie zijn onderzocht bevestigen de zorgen dat ongewenste verspreiding van PFAS-pesticiden naar grondwater en bodem plaatsvindt.
Het is belangrijk dat Provincies en Vewin het onderwerp agenderen bij de Ministeries van LVVN en I&W en het Ctgb, terwijl provincies en rijksoverheid meer kunnen doen om het grondwater als bron voor drinkwater te beschermen.
