Heeft rood een meerwaarde voor groen?

Dit artikel is in aangepaste vorm gepubliceerd in Landwerk, februari 2007 door Adriaan Guldemond, Henk Kloen en Ben Schaap.

Je mag hier bouwen, in ruil voor een beetje extra natuur. Dat is in een notendop de Rood voor Groen-constructie. Het klinkt heel aantrekkelijk voor alle partijen. Voor de rode partij is het aantrekkelijk omdat er nu iets mogelijk wordt wat voorheen net mocht. De groene partij krijgt juist heel voordelig wat extra natuur- of recreatiegebied. Het adviesbureau CLM onderzocht of de veronderstelde meerwaarde voor de groene partij ook echt zo groot is.

De kreet ‘Rood voor Groen’ is veelgehoord als er in Nederland gebouwd gaat worden. Daar waar bebouwing beslag gaat leggen op het bestaande landschap kan een Rood voor Groen-constructie (RvG) geld voor ‘groen’ vrij maken. De invulling van dit groen is zeer divers, en daarmee ook het resultaat voor natuur en landschap. Daarom zijn wij nagegaan wat de Rood voor Groen-constructie eigenlijk opleveren. Wordt het ingezet ter verbetering van de (recreatieve) woonomgeving? Voor de realisatie van de Ecologische hoofdstructuur? Of voor het beheer van het landschap? In welke mate draagt Rood voor Groen financieel bij aan ‘groen’ en wat voor groen betreft dit? Wij hebben dit aan de hand van 5 casussen onderzocht. We hebben daarbij gekeken naar de oppervlakten rood en groen per project, de investeringskosten en de te verwachten groen-opbrengsten: wat voor groen wordt het, wie beheert het en was het groen er echt niet gekomen zonder RvG-constructie?

Investeren in groen en waterrijk wonen
In Meerstad, vlakbij de stad Groningen, wordt een groot oppervlak groen (835 hectare) en rood (835 hectare) gerealiseerd waar tevens ruimte zal zijn voor waterberging (620 hectare) en tienduizend woningen. Deze 1:1,75 verhouding, inclusief het meer voor waterberging, is relatief laag als we dit met andere Rood voor Groen-projecten vergelijken. Verder valt het op dat de realisatiefase een lange looptijd heeft van zo’n twintig jaar. Het groen, blauw en rood wordt voor een groot gedeelte door elkaar heen verweven.

De grote vraag naar woningen en de Ecologische hoofdstructuur-doelstellingen als onderdeel van de Natte As vlakbij de stad Groningen, hebben er toe bijgedragen dat er een omvangrijke gebiedsontwikkeling tot stand heeft kunnen komen. Er wordt binnen het plangebied 350 hectare EHS gerealiseerd en erbuiten nog eens 65 hectare. De participatie van het ministerie van LNV en het Waterschap Hunze en Aa’s naast de andere publieke en private partners is essentieel geweest om de gebiedsontwikkeling een kans van slagen te geven.

Er wordt veel geld geïnvesteerd in groen en water: er is € 200 miljoen te besteden aan EHS, Groen In en Om de Stad (GIOS) en overige inrichting van het groen inclusief water. Dit betekent een bijdrage van €20.000 per woning. De beoogde metamorfose van het 2390 hectare grote plangebied moet voor de toekomstige Meerstad bewoners een hoge belevingswaarde van de omgeving opleveren met een grote diversiteit aan gebruiksmogelijkheden.

Het resultaat voor natuur en landschap is in het masterplan geschetst, maar het is nog niet volledig te overzien. Er zijn echter wel zorgpunten te noemen. Voor Staatsbosbeheer (SBB), die de EHS gaat beheren, geldt namelijk dat zij de gronden die ze ingebracht heeft het liefst ook terug ziet als volwaardige EHS op de plek waar het is aangekocht, maar het is de vraag of dat zal gebeuren. Het gedeelte van het GIOS groen dat bestemd is voor recreatie gaat ingericht en beheerd worden met gemeentelijke gelden. Van het GIOS groen met de natuur doelstelling is het nog onduidelijk wie de inrichting en het beheer gaat betalen.

Marickenland: Wonen en EHS
Marickenland in de gemeente De Ronde Venen is ook een relatief groot project: hier wordt 495 hectare groen gerealiseerd met 45 hectare rood. Van deze 495 hectare is 175 hectare recreatiegroen en het overige is EHS. De verhouding rood en groen is hier heel gunstig voor de natuur en recreatiecomponent, namelijk 1:11. Er wordt vanuit de gemeentelijke grondexploitatie € 8300 per woning bijgedragen aan groen. Hier is in tegenstelling tot Meerstad geen sprake van een mengeling van wonen, natuur en recreatie. Woningbouw wordt geconcentreerd op een klein gedeelte van het plangebied, en natuur en recreatie krijgen ieder hun eigen monofunctionele deel in De Ronde Venen. De boeren worden uitgekocht en door het toepassen van peilbeheer wordt het plangebied geschikter voor waterberging en kan bodemdaling worden verminderd.

Naast het vergroten van de mogelijkheden voor waterberging staat bij de totstandkoming van Marickenland de realisatie van de EHS voorop, Want dit gedeelte van het veenweidegebied is net als bij Meerstad onderdeel van de Natte-As. Daarnaast investeert het ministerie van VROM geld om naast de EHS een aanzienlijk recreatiegebied te creëren voor de bewoners uit de omliggende steden. Verder maakt een flinke vraag naar woningen deze gebiedsontwikkeling mogelijk.

Voor het EHS-gedeelte wordt SBB beheerder en hiervoor krijgt zij reguliere financiering. Voor het recreatiegebied is er echter nog niets afgesproken over het beheer en is het onduidelijk waar de middelen vandaan moeten komen. De doelstelling is om het geld voor beheer door private uitbaters, zoals recreatie-ondernemers op te laten brengen, maar het is de vraag of dit gaat lukken voor het 175 hectare grote recreatiegebied.

De realisatie van 320 hectare natte natuur is voor de EHS een belangrijke voortgang. Het is echter de vraag of dit de landschapskwaliteit ten goede komt. Door het vertrek van boeren zal dit gedeelte van het veenweidegebied een belangrijk deel van haar landschapsidentiteit verliezen omdat het beheer niet meer in handen is van boeren. De multifunctionaliteit van het landschap wordt verminderd door het verwijderen van de voedselproductie als functie in het gebied en het toewijzen van de functies wonen, recreatie en natuur aan kleinere deelgebieden.

De Sanding: Groenbeheer en watersport
In de wijk De Sanding aan de rand van Drachten zijn in een gebied van 20 hectare 160 woningen met een aanlegsteiger gerealiseerd. De grondaankoop en inrichtingskosten voor het groen en water bedragen € 15.000. Voor het beheer van de omliggende 55 hectare natuur en vaarwegen die zijn aangelegd is door de projectontwikkelaar nog eens € 1.420 per bouwkavel gestort in een onderhouds- en natuurbeheerfonds. De gemeente besteedt de uitvoering van het beheer uit aan derden. Samen met de gemeente houdt de bewonersvereniging toezicht op deze aanbestedingen.

Een van de belangrijkste redenen waarom het gelukt is om hier rood voor groen te realiseren is de combinatie van een huis aan het water met aanlegsteiger. Door het exclusieve karakter van dit type huizen was het mogelijk om een flinke prijs te vragen waarvan een relatief klein deel besteed kon worden aan natuurontwikkeling. Doordat er een vrijwillige bewonersvereniging is opgericht waar meer dan 50 procent van de bewoners in deelneemt, lijkt een zekere verbondenheid van de bewoners met de omgeving gegarandeerd.

De vaarwegen zijn compleet nieuw gegraven waardoor het landschap ingrijpend is veranderd. Deze ingreep betreft echter een relatief klein oppervlak aan de rand van de bestaande bebouwing van Drachten. De natuur rond de Sanding vrijwaart de huidige bewoners van toekomstige bebouwing in de directe nabijheid.

Polder Schieveen: Werken voor natuur
Polder Schieveen is een toekomstig bedrijvenpark bij vliegveld Zestienhoven waar 220 hectare natuur gerealiseerd gaat worden en 75 hectare netto uitgeefbaar bedrijventerrein. Het totale plangebied is 460 hectare groot waarmee de verhouding rood/groen op ongeveer 1:1 uit komt. De 600.000 m2 bebouwd vloeroppervlak en 18 woonhuizen gaan een bijdrage leveren van bijna € 4,5 miljoen.

In het sterk verstedelijkte gebied rond Rotterdam is er een grote vraag naar uitbreidingsmogelijkheden voor bedrijfsruimte. Tot het jaar 2010 gaat het om een tekort van 180 hectare netto uitgeefbaar terrein waarvan Polder Schieveen 75 hectare voor haar rekening kan nemen. De locatie van de polder naast vliegveld Zestienhoven is uiteraard ook een belangrijk argument om juist hier bedrijven een plek te geven. Naast bedrijven zullen ook 18 landelijke huizen gebouwd worden.

In deze polder waren al hoge natuurwaarden aanwezig in de vorm van een agrarisch cultuurlandschap met veel grutto’s en andere weidevogels. Vanwege deze hoge natuurwaarde is er veel kritiek op de plannen omdat bedrijfsbebouwing toegestaan wordt ten koste van bestaande natuur, in ruil voor intensief beheerde natuur door Natuurmonumenten. Bij de natuur- en milieubeweging heerst er twijfel of de natuur in Polder Schieveen hier nu beter van wordt of juist niet.

Midden Delfland: Investeren in beheer
In Midden Delfland gaat het om investeren in en versterken van waardevol agrarisch cultuurlandschap. Op de grens van Delft en Midden Delfland wordt de Harnaschpolder aangelegd met een totale grootte van ca. 130 hectare waar 2250 woningen gebouwd gaan worden en 50 hectare bedrijventerrein. Hierbij is afgesproken dat er per woning een bedrag van €1.360 en per m2 bebouwd vloeroppervlak (bvo) € 4,50 in het Groenfonds Midden Delfland wordt gestort. Het kapitaal van het Groenfonds komt ten goede aan ca. 1.500 hectare die onder het beheer zijn van leden van de agrarische natuurvereniging Vockestaert. Hierdoor wordt er in Midden Delfland een verhouding rood : groen van 1:12 bereikt.

Het agrarische cultuurlandschap van Midden Delfland wordt hoog gewaardeerd door haar bewoners en ook door de bewoners van de naburige steden, Delft en Den Haag. Midden Delfland vervult een belangrijke behoefte van een groot aantal mensen die in het agrarische cultuurlandschap wil recreëren.

Naast de vraag naar ruimte voor recreatie veroorzaakt de stedelijke druk ook een grote vraag naar uitbreidingsmogelijkheden voor bedrijfsbebouwing en woningen. Omdat de gemeente Delft niet voldoende kon uitbreiden op haar eigen grondgebied werd er naar samenwerking gezocht met de buurgemeente Midden Delfland. Hieruit is een samenwerkingconvenant voortgekomen waarin de bovengenoemde Rood voor Groen-constructie is geboren die de uitbreiding van Delft mogelijk maakt. Naast bestuurlijke betrokkenheid hebben de gemeenten Midden Delfland, Delft en Den Haag respectievelijk een 0,5, 5 en 1 miljoen euro bijgedragen voor de start van het Groenfonds.

Door de investering in het Groenfonds zijn boeren in staat om het gebied te beheren omdat ze een vergoeding krijgen in ruil voor hun landschapsdiensten. Daarnaast genereert het beheer andere economische impulsen zoals bijvoorbeeld toerisme en zorglandbouw. Boeren zijn door deze ontwikkeling vitale economische dragers van het landschap en vormen een buffer tegen de oprukkende stad en de verrommeling van het landschap.

De meerwaarde van Rood voor Groen-constructies
De resultaten van de vijf voorbeelden laten zien dat er wel degelijk geld vrij komt voor groen door het toepassen van RvG-constructies: per hectare rood tussen de € 1.400 en € 8.000 per woning als we de uitschieters Meerstad en De Sanding (respectievelijk € 20.000 en € 16.420 per bouwkavel), vanwege de hoge kosten voor recreatiegroen en water, buiten beschouwing laten. Eerdere modelberekeningen door het Groenfonds/Bouwfonds (Niet polderen, maar rekenen!, 2005) op basis van optimale randvoorwaarden voor RvG laten hogere bedragen (€ 40.000) zien dan in de praktijk gerealiseerd worden.

In het onderstaande overzicht staat wat er per Rood voor Groen project is gerealiseerd, en hoeveel geld er aan groen is bijgedragen.

¹ bvo (bebouwd vloeroppervlak)

² hier valt ook wateroppervlak onder

Bij Meerstad, Marickenland, De Sanding en Polder Schieveen worden de RvG-gelden besteed aan de aankoop en inrichting van het gebied voor recreatie en toegankelijkheid. De grond voor natuur wordt in de meeste gevallen uit al bestaande EHS-middelen gefinancierd. Voor het beheer wordt vervolgens een beroep gedaan op bestaande regelingen binnen het Programma Beheer, of op een beherende overheid zoals de gemeente. Het resultaat is in de meeste gevallen een gebied met volledig nieuw ontworpen groen voor recreatie of natuur. RvG leidt hier soms tot extra provinciale EHS, maar niet tot meer natuur ten opzichte van de al geplande EHS. Marickenland en Meerstad laten zien dat Rood voor Groen de realisatie van de EHS wel kan bespoedigen.

Het voorbeeld van Midden Delfland laat zien dat RvG ook kan worden ingezet om een bestaand landschap te versterken. Grondeigendom blijft in dit geval bij agrariërs. Er hoeft dus geen geld te worden geïnvesteerd in aankoop van grond, en het beheer wordt gestimuleerd door te investeren in landschapsdiensten. Wij zouden gebiedsontwikkeling meer willen inzetten op bestaande agrarische cultuurlandschappen via versterking van beheer en toegankelijkheid. De boeren en bewoners houden het landschap levend en kunnen bijdragen aan het beheer. Op deze manier kunnen de baten van Roor voor Groen, gecombineerd met participatie van de huidige beheerders een belangrijke plus vormen voor het cultuurlandschap. Hier liggen volgens ons kansen voor toekomstige RvG-constructies om werkelijk iets extra’s te leveren bovenop het huidige overheidsbeleid voor natuur en landschap. Door in te zetten op beheer zonder aankoop kan met dezelfde hoeveelheid geld een groter gebied worden beheerd. Wanneer we kijken naar de VROM-woningbouwprognoses van ca. 90.000 woningen per jaar, en we hanteren voor de helft van deze woningen een RvG-heffing (de meeste woningen worden grenzend aan of buiten de stad gebouwd), dan ligt hier een potentieel van € 63 tot 360 miljoen per jaar voor beheer van het cultuurlandschap. Het Deltaplan van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap geeft aan dat hiervoor jaarlijks €600 miljoen nodig is. Het Deltaplan is geadopteerd door 34 organisaties die samen het Landschapsmanifest hebben ondertekend (www.landschapsmanifest.nl). Rood voor Groen kan dus een behoorlijke bijdrage leveren aan het beheer van ons cultuurlandschap.