Vlees slechter voor milieu dan autorijden

Dit artikel is in aangepaste vorm gepubliceerd in Terra, februari 2007 door Gijs Kuneman en Frits van der Schans.

Heel goed dat u wat vaker de fiets neemt voor het klimaat. Maar het is veel belangrijker om minder vlees te eten. Want vleesconsumptie is de grootste en snelst groeiende bron van klimaatverandering, groter dan al het verkeer en vervoer. Alleen een totaalpakket aan maatregelen, internationaal en nationaal, kan dat veranderen. En de noodzaak van minder vlees eten mag daarbij niet worden genegeerd.

Uit het rapport Livestock’s long shadow van de FAO blijkt dat de veehouderij, en dus uiteindelijk de consumptie van vlees, zuivel en eieren, 18 procent van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen veroorzaakt. Dat is meer dan het aandeel van verkeer en vervoer. En daarbij leidt de vleesproductie ook tot watertekort en –vervuiling, erosie, verwoestijning en verlies van soortenrijkdom. Dat gebeurt via (over)begrazing, uitspoeling van meststoffen, uitstoot van verzurende stoffen en pesticiden, ook en vooral bij de productie van veevoer.

De FAO verwacht bovendien dat de consumptie van vlees verdubbelt tussen nu en 2050. Dus om de milieueffecten niet te laten toenemen is een halvering van de uitstoot per kilo vlees of liter melk nodig  Dat is een enorme opgave en nog niet genoeg om de uitstoot van broeikasgassen ingrijpend te verlagen zoals wereldwijd afgesproken. Wat nu?

Oplossingen
Het FAO-rapport biedt een groot aantal oplossingen. Emissies per dier kunnen flink naar beneden door de dieren slimmer te voeren, zodat ze voer efficienter in vlees en melk omzetten. Andere belangrijke maatregelen zijn technische aanpassingen van stallen, betere opslag en gebruik van dierlijke mest en het beschermen van rivieren en meren tegen vervuiling. Verder kan overbegrazing worden voorkomen door grenzen te stellen aan veedichtheid (een typische maatregel voor de goed gereguleerde westerse landbouw) of door het neerzetten van hekken rond natuurgebieden, of juist het weghalen van hekken opdat herders met hun kuddes rond kunnen trekken met de seizoenen (typische maatregelen voor afgelegen gebieden in Afrika en Azie). En zowel bij beweiden als bij productie van veevoer kan de bodem beter worden gebruikt en schadelijke bestrijdingsmiddelen minder worden gebruikt.

Een opvallende aanbeveling van de FAO is verder om de productie van voer intensiever te maken. De dierlijke productie is momenteel veruit de grootste landgebruiker. In totaal gebruikt de veehouderij 30 procent van het landoppervlak en 70 procent van alle landbouwgrond in de wereld. Het is duidelijk dat de voorspelde verdubbeling van de productie onmogelijk is zonder een flinke stijging in productie per hectare of een verdere uitbreiding van het areaal. En dat laatste gaat ten koste van (plantaardige) voedselproductie of van natuur. Vandaar de aanbeveling om te intensiveren. Want als je meer voedsel of veevoer per hectare kunt produceren hoef je immers geen bossen te kappen om ruimte voor landbouwgrond te maken.

Aanvullend stelt de FAO ook dat overheden marktverstoringen moeten opheffen. Dat betekent milieuschadelijke subsidies stoppen, en milieukosten opnemen in de prijs van vlees. Dan wordt vlees eten duurder, en zal de vraag minder snel groeien.

Knagende onrust
Je krijgt geen rustig gevoel van dit FAO-rapport. Gigantische milieuproblemen, en een belangrijke oplossing is een intensiever grondgebruik. En toch klopt dat verhaal wel. Want verreweg de grootste invloed van de veehouderij op het klimaat komt van de ontbossing voor weidegrond en akkers voor veevoer. Als je dat weet tegen te houden, heb je eenderde van de emissie gestopt. Voorwaarde is wel dat je schadelijke gevolgen van intensievere voer- en voedselproductie elders weet tegen te gaan. Als je vervolgens ook de emissie van methaan en lachgas uit mest en uit dieren kunt halveren, heb je snel nog tien tot vijftien procent van de uitstoot van broeikasgassen verminderd. Belangrijke stappen zijn dan om mestopslag af te dekken en mest slim toe te dienen op het land.

Zorgpunt is dat niet alle milieusparende maatregelen bij intensievere productie ook worden doorgevoerd. Zo ligt 95% van de varkensmest in Brazilie nu nog in de open lucht schadelijke gassen los te laten en is goed beheer van weidegronden in de Sahel niet 1-2-3 geregeld. Dus de hamvraag (om in vleestermen te spreken) is: zijn deze maatregelen genoeg?

Toch minder vlees
Ik schat dat een wereldwijde en maximale inzet op efficiente vlees- en zuivelproductie de uitstoot van broeikasgassen met maximaal 30-40% kan verlagen. Niet genoeg dus om de verwachte verdubbeling van de emissie van broeikasgassen te compenseren. Als we onze klimaatdoelen serieus nemen, is een fikse beperking in de (groei van de) vleesconsumptie de enige uitweg. Dat is overigens ook nodig voor de biodiversiteitsdoelen. Een rapport van het Miliieu en Natuurplanbureau uit 2006 geeft aan dat de enige manier om het verlies aan biodiversiteit te stoppen (en dat lukt dan pas in 2050) is kostbare natuurgebieden strikt te beschermen EN minder vlees te consumeren. Kortom: minder vlees mevrouw/mijnheer, u weet nu waarom.

Maar hoe doe je dat? Door veel maatregelen tegelijk in te zetten:

• Publieksvoorlichting gericht op de consumptie van minder vlees. BN-ers geven het goede voorbeeld en bij topontmoetingen en klimaatconferenties worden vegetarische maaltijden geserveerd.

• Internationale milieudiplomatie is nodig om niet alleen de heilige koe maar ook de levende koe (en varken en kip) op de klimaatagenda te krijgen.

• Koppelen van belangen: aanzet voor duurzamer veehouderijbeleid door debat over klimaat, dierenwelzijn EN volksgezondheid in Tweede Kamer en Europees parlement.

• Handelsafspraken en ontwikkelingshulp kunnen een bijdrage leveren door te sturen op meer duurzame veeteelt en veevoer.

• Opnemen van milieukosten in de prijs van vlees (b.v. in de vorm van een heffing) remt de consumptie.

Op wereldniveau of eventueel EU-niveau kunnen deze maatregelen erg effectief zijn. Maar een moedige Nederlandse regering hoeft daar niet op te wachten, en kan sommige maatregelen al zelf doorvoeren. Dat is nodig, want alles moet uit de kast, en snel.